Antoni Melchior Fijalkowski, teolog i dzialacz patriotyczny, arcybiskup metropolita warszawski. Urodzil sie 3 stycznia 1778r. pod Poznaniem z ojca Stefana i matki Beaty, w szlacheckiej rodzinie Fijalkowskich h. Slepowron. Byl to trudny okres w historii narodu. Kilka lat wczesniej Polska przezyla dramat pierwszego rozbioru.

Do sluzby Bogu przygotowywal sie w seminarium gnieznienskim, w ktorym odebral swiecenia kaplanskie (1801r.). Od 1811r. kanonik wloclawski nastepnie kustosz kapituly plockiej. W powstaniu listopadowym kapelan polowy armi powstanczej. Od 1841r. biskup sufragan plocki. Od 1844r., po smierci biskupa Chmielewskiego, administrator archidiecezji warszawskiej. We wrzesniu 1856r. podniesiony zostal do godnosci arcybiskupa warszawskiego, a papiez Pius IX wkrotce potwierdzil ten tytul Fijalkowskiemu. Konsekracja Fijalkowskiego na Arcybiskupa Warszawy miala miejsce dnia 11 stycznia 1857r. Paliusz, symbol arcybiskupiego ciezaru nalozyl nominatowi w archikatedrze sw. Jana biskup sufragan kujawski T. Lubienski.

Arcybiskup Fijalkowski krotko sprawowal rzady, ale w warunkach trudnych i niebezpiecznych. W Warszawie narastalo napiecie polityczne. Manifestacje rozbijane przez wojsko rosyjskie na ulicach przeniosly sie do kosciolow. Spiewano tam piesni patriotyczne, odbywaly sie nabozenstwa "za Ojczyzne". Mimo wielokrotnych naciskow wladz rosyjskich arcybiskup Fijalkowski nigdy nie przeciwstawil sie manifestacjom patriotycznym w kosciolach. Po krwawym stlumieniu patriotycznej manifestacji (pieciu zabitych i kilkunastu rannych) na Placu Zamkowym, 27 lutego 1861r. w Warszawie przez wojsko rosyjskie, arcybiskup Fijalkowski zlozyl namiestnikowi carskiemu protest i przewodniczyl uroczystoscia pogrzebowym, ktore staly sie poczatkiem ogolnonarodowych manifestacji patriotycznych. Dzieki swej postawie Fijalkowski uznany zostal powszechnie przywodca narodu. Odszedl do Boga 5 pazdziernika 1861r. Po smierci pochowany zostal w podziemiach katedry warszawskiej. Uroczyscie odprawiony pogrzeb arcybiskupa Fijalkowskiego, ktorego jako faktycznego prymasa Krolestwa Polskiego* uwazano za interrexa zgromadzil tysiace ludzi. Pogrzeb stal sie olbrzymia manifestacja patriotyczna (najwieksza przed powstaniem styczniowym) calego spoleczenstwa. W odpowiedzi na nia namiestnik carski Lambert oglosil stan wojenny w Krolestwie Polskim.



*Tytul prymasa Krolestwa Polskiego

W wyniku rozbiorow Rzeczypospolitej Gniezno znalazlo sie w granicach Prus. Prusy zacierajac polska przeszlosc staraly sie zwalczac godnosc i urzad prymasa Polski. W 1795 roku wladze zaboru pruskiego zabronily metropolitom gnieznienskim uzywania tytulu prymasa Polski. Tytul ten nie zostal jednak zniesiony przez papieza.   W 1818 roku w zaborze rosyjskim Stolica Apostolska przyznala tytul prymasa Krolestwa Polskiego arcybiskupowi warszawskiemu i jego nastepcom.  Potem jednak, w wyniku represji po powstaniu listopadowym car Mikolaj I zabronil arcybiskupom warszawskim uzywania tego tytulu. Ostatnim arcybiskupem Warszawy uzywajacym w tamtym okresie tytulu prymasa Krolestwa Polskiego byl Jan Pawel Woronicz (1828-1829). Fijalkowski nie chcac draznic wladz rosyjskich nigdy tego tytulu nie uzywal ale bedac arcybiskupem warszawskim, zgodnie z wczesniejsza wola papieza, nosil on rowniez tytul prymasa Krolestwa Polskiego. Tytul ten dla arcybiskupa Warszawy nie zostal bowiem wowczas - mimo gniewu cara Rosji - zniesiony przez Stolice Apostolska.

Nastepcy Fijalkowskiego rowniez nie uzywali tego tytulu. Dopiero po odzyskaniu niepodleglosci w 1918r. arcybiskup warszawski A. Kakowski zaczal uzywac tytulu prymasa. Byl on jednoczesnie ostatnim prymasem Krolestwa Polskiego.
 

-Ostatnie chwile zycia arcybiskupa Fijalkowskiego w relacji "Tygodnika Ilustrowanego" z dnia 12 pazdziernika 1861r.

"(-)Sprezyna dzialania, a zatem sila jego, byla mu zawsze milosc boza i dobro kosciola; (-)gdy swemi czynami zjednal sobie serca wszystkich, gdy postawiony najwyzej w kosciele naszym, rownie wysoko stal w milosci i poszanowaniu ogolu, po szescdziesiecioletniej przeszlo pracy w kosciele bozym, Pan postanowil odwolac go na wypoczynek po trudach. Pieknem bylo to zejscie z pola pracy naszego Arcypasterza. (-)uwydatnila sie milosc ludu do niego w modlach po calej ziemi naszej(-).

"(-) dn 5 b.m. o godzinie 7 rano nasz Arcypasterz zakonczyl zycie; i z posrod nas ubyl wprawdzie jeden tylko czlowiek, ale jakie ten czlowiek zajmowal stanowisko przez milosc i czesc ktora go caly otaczal lud, czujemy to wszyscy po tem bolesnem scisnieciu serca, jakie po jego zgonie w powszechnej objawia sie zalobie."

- Kardynal Jozef Glemp, Prymas Polski o arcybiskupie Fijalkowskim w kazaniu wygloszonym w kosciele pod wezwaniem Swietego Krzyza w Warszawie 15 marca 1998r.

"(-)Najwieksze napiecie ducha patriotycznego mialo miejsce za czasow arcybiskupa Antoniego Melchiora Fijalkowskiego (sa to lata 1857-1861, a wiec tuz przed wybuchem powstania). W tym tez czasie do hierarchii koscielnej zaczelo przenikac duchowienstwo patriotyczne. Przyszly arcybiskup warszawski rozpoczal seminarium duchowne w Gnieznie, ale potem przez prace kaplanska zwiazal sie z Wloclawkiem. To wlasnie ta diecezja, a zwlaszcza jej kapitula, stala sie jakby gniazdem patriotycznego ducha. Po dlugoletniej pracy w diecezji wloclawskiej, ksiadz Fijalkowski zostal przeniesiony do Plocka, gdzie podjal posluge biskupa pomocniczego. Byl zywo zainteresowany zyciem ludzi biednych, szpitalnictwem i poprawnoscia zycia wedlug nauki Kosciola. Spokoj i rzetelnosc duszpasterska sprawily, ze zostal powolany, chociaz sie bronil, juz jako czlowiek zblizajacy sie do lat osiemdziesieciu, na arcybiskupia stolice w Warszawie. Jego pogrzeb, w pazdzierniku 1861 roku, byl jedna z najwiekszych manifestacji religijno-narodowych w Warszawie, porownywalny z pogrzebem kardynala prymasa Wyszynskiego.

Jakie byly przyczyny popularnosci arcybiskupa Fijalkowskiego? W lutym 1861 roku odbywaly sie manifestacje z okazji rocznicy bitwy pod Olszynka Grochowska. Rosjanie strzelajac do tlumow zabili pieciu manifestantow. Przejscie konduktu pogrzebowego z cialami pieciu zabitych na cmentarz na Powazkach stalo sie jeszcze wieksza manifestacja. Pogrzebowi przewodniczyl schorowany starzec - arcybiskup Fijalkowski. Arcybiskup nie ulegal zadaniom cara i nie zakazywal demonstracji, ktore czesto przybieraly charakter procesji religijnych."